۱۴۰۳ تیر ۷, پنجشنبه

لە خەباتی ئامانج‌خواز بەروو خەباتی ئارمانخواز







 

شاهۆ حوسێنی

خەبات خاوەنی گەوهەرێک و هەستییەکە، گەوهەری خەبات ئەو ڕەوت، کارەسات‌ و ڕووداوانەن کەخوڵقاون‌و ڕوویان داوە، بەڵام هەستیی خەبات بەمانای ئاگایی پەیداکردن بەو هزر، ئەندێشە و ئایدەیانەن کە ڕووداو، کارەسات و ڕەوتەکانیان خوڵقاندو، بەو پێێە دەشێ بگوترێ کە جیهانی خەبات جیهانی ئایدە و هزر و ئەندێشەکانە. ئەگەر بەکورتی بەشێ پێناسەیەک لەمەر خەبات بخرێتە روو دەتوانم بڵێم کە خەبات ئاڕمانخوازە نەک ئامانج‌خواز. ئامانج‌ لەخۆگری ئەو دیاردە ئۆبژێکتیڤ و کورت‌خایەنانە کە بەشێوەیەکی ڕەها مرۆڤ دەشێ و دەتوانێ پێیان بگات و مسۆگەریان بکات، بۆ وێنە ئامانجی پارتێکی سیاسی بردنەوەی هەڵبژاردنی سەرۆكکۆماری یان پاڕڵمانیە، واتە دەستەبەرکردنی دەسەڵات، پەرەپێ‌دانی و دەوام بەخشین بەو دەسەڵاتەیە، ئەم ئامانجە بە گەڵاڵەیەک و کاری کۆنکرێت لە نزیک‌ترین هەڵبژاردن‌دا مسۆگەر دەبێت، بەڵام ئازادی، دیمۆکراسی یان سەربەخۆیی ناشێ ئامانج بێت چوون نالوێت بەڕەهایی‌و کۆنکرێتی لە ڕەوتێکی دیاری‌کراودا دەستەبەر بکرێت، بەڵکە ڕەوتێکی درێژخایەن، مێژوویی و و کاری بەردەوامە و چوارچێوەیەکی سنووردار و دیاری‌کراوی نیە. ئازادی، دێمۆکراسی یان سەربەخۆیی دەست پێک و کۆتاییەکی نیە، بەڵکە سیروورەتێکی بەردەوامە.

 

فەلسەفەی خەبات

لەمەر فەلسەفەی خەبات دەشێ ڕوانگەی جیاواز بێتە ئاراوە، دەشێ بگوترێ کە مەبەست لە فەلسەفەی خەبات، دیاریکردن و دەرخستنی مەبەستی خەباتە، یان دیاری کردنی ئامانجی خەباتە، یان دۆزینەوەی هۆکاری خەباتە. بەڵام لەحەقیقەت‌دا فەلسەفەی خەبات یانی بیرکردنەوە، ئەندێشەکردن و هزرمەندانە ڕوانین لە شووناس و مانای خەباتە، واتەحەولی بیرمەندانە و هزرمەندانە بۆ تێگەیشتن لە لۆژیک و سازوکاری خەباتە هەڵبەتە دەشێ خەبات وەک ڕووداو، کارەسات و تێک‌هەڵچوون لە کات و شوێنی تایبەت‌دا بەشێوەی گێڕانەوەی کردەوە و دژکردەوەکان بگێڕدرێتەوە، بەڵام فەلسەفەی خەبات یانی فام و تێگەیشتن لەمانای ئەو ڕووداو و کارەساتانەی کە ڕوویان داوە، ئەو کردەوە و دژکردەوانەی دەرکەوتوون. ئەگەر بشێت کە بەکوورتی پێناسەیەک لە خەبات بکرێت، دەشێ بگوترێ کە خەبات ڕەوتێکی ئاڕمانخوازانەیە. ڕەنگە بەلای زۆرانەوە خەبات ئامانج‌خواز بێت، بەڵام خەبات حەول و کۆششێکی کوورت خایەن و سنووردار نیە، بۆیە ناشێت کە ئامانج‌خواز بێت. ئاڕمان بە پێچەوانەی ئامانج مرۆڤ دەتوانێ لێی نزیک بێتەوە، بەڵام هیچ‌کات بەشێوەیەکی ڕەها و دائیمی ناتوانێ پێی بگات. لەڕاستی‌دا ئاڕمانەکان کۆگشتیەک لە ئیدەئالەکانن کە لە ئاسۆ دوورەدەستەکانن کە دەشێ لێیان نزیک بینەوە بەڵام بەشێوەیەکی گشتی و تەواو هیچ‌کات نالوێت کە دەستەبەر بکرێن. ئێستا کە دیاری‌کرا خەبات ئاڕمانخوازە، پرسیارێکی گرینگ لەم ناوەدا دێتە گۆڕێ، ئەمیش ئەوەیە کە ئاڕمانی خەبات چیە؟

وڵامی ئەم پرسیارە دەکرێ بەزۆر شێوازی جۆراوجۆر بدرێتەوە، بەڵام بە کۆنکرێتی دەشێ بگوترێ کە ئامانجی خەبات پشکووتن و پەرەی هزر و ئەندێشەیە بەمانای پەرەی عەقڵانییەت، طی‌گەیستنی عەقڵانی و ئاگاهیە. ئەم ڕەوتە سەرەتا لە زەین و دەروون‌دا ڕوودەدات و لەدەرەوە دەبێتە بەستێن و هۆکاری باشتربوونی دۆخی ژیانی مرۆڤ و کۆمەڵگا. بۆ وێنە لیبرالیسمی سیاسی سەرەتا وەک ئەندێشە لە زەین و دەروونی جۆن لاک‌دا دەرکەوت و دوایی لە دەرەوەی زەین و و دەروونی لاک و لەناو کۆمەڵگادا و لەناو ژیانی ڕواڵەتی کۆمەڵگا دێمۆکراسی لێ‌کەوتەوە. کەوابێ دەشێ وەک ئیدەئالیستیک بگوترێ کە ئەوە ئایدەکان و ئەندێشەکانن کە واقعییەتەکانی کۆمەڵگا مرۆییەکان سازدەکەن. واتە ئایدەکان و ئەندێشەکان بەر لە کردەوە و دژکردەوەکان، حەڕەکەتی ڕواڵەتی مرۆڤەکان و کۆمەڵگەکان دەردەکەون، ئەوان نەقشەڕیگا و پلانی حەڕەکەتن.

مێژووی خەباتی مرۆڤ و کۆمەڵگەکان و مێژووی پێشکەوت وەک بەرهەمی خەبات لەڕاستی‌دا شتێک نیە جگە لەمێژووی هزر و ئایدە و ئەندێشە، کەوابێ دەشێ بگوترێ کە بۆ پێشکەوت و بەرەوپێش چوون و نزیک بوونەوە لە ئاڕمان مرۆڤ و کۆمەڵگا مرۆییەکان پێویستیان بە پێشکەوت و ئاڵوگۆڕی هزر و ئایدە و ئەندێشە هەیە.

 

خەبات لە ڕۆژهەڵاتی‌کوردستان

تا بەر لە دەرکەوتنی کۆمەڵەی ژ-ک بۆ وێنە شۆڕشی سمکۆ و شۆڕشەکانی‌تر لە کوردستان ئامانج تەوەرە بوون، شۆڕش بۆ وەدست‌هێنانی دەسەڵات و مسۆگەرکردنی پاشایەتی. بەڵام دەرکەوتنی کۆمەڵەی ژ-ک یەکەم چەخماخەی شۆڕشی ئاڕمانخواز لە کوردستان بوو کە لەسەر ئەساسی دوو ئایدەی ئازادی و سەربەخۆیی نەتەوەیی کورد بنیادنرابوو، ئەندامانی ژ-ک و کۆمەڵەی وەک چوارچێوەیەک کە تاکی کورد لەودا کۆکرابوە، چوارچێوە، مانیفێست یان ڕیکخراوەیەکی بۆ دەستەبەرکردنی حکوومەت، پاشایەتی یان دەسەڵاتی سیاسی نەبوو، لەڕاستی بنەما و ئەساسی ئاگایی بەخشی و مەعریفەت‌بەخشی بە تاک و کۆمەڵگای کورد بوو کە بەو زەین و ئاگاییە بگەن کە کوردیش نەتەوەیە و وەک هەموو نەتەوەکانی‌تر مافی ئازادی و سەربەخۆییە هەیە، ئەوان هیچ‌کات لەسەر ئەو باوەڕە نەبوون لەڕێی دەستەبەرکردنی دەسەڵات و بەشداربوون لە دەسەڵاتی سیاسی‌دا سەربەخۆیی، ئازادی یان مەجالی چارەخۆنووین دەستەبەر و مسۆگەر دەبێت، بەڵکە ئەوان لەوە تێ‌گەیشتبوون کە سەرەتا ئایدە و ئەندێشەیەک لەمەر ئازادی و سەربەخۆیی پێویستە کە وەک زەین و مێنتالیتە ببێتە بەستێنی پەروەردەکردنی تاکی کورد و بەرهەم‌هێنانی سووژەی کورد، کە سوژەی کوردی و تاکی ئاگایی کورد بەرهەم‌هات و مرۆڤی کوردی بەو ئاگاییە گەیشت کە جوغرافیایەکی زەینی و مەعریفی جیاواز لەوی‌تری فارسی هەیە، ئینجا ئایدە و ئەندێشەی کوردانە دەبێتە ڕایەڵی لێك‌گرێدەرەوەی تاکەکان و بەم شێوەیە نەتەوەی کورد بان تایفە و عەشیرە دەردەکەوێت. لەڕوانگەی کۆمەڵەی ژ-ک دا دەشێ بگوترێ کە کورد بوون و کوردستانی بوون پرۆسەیەکی درێژخایەن و دوورمەودایە بۆ دەستەبەرکردنی ئازادی و سەربەخۆیی و ئازادی و سەربەخۆییش سەیروورەتێکە لە زەمان و ئەندێشەدا.

 

۱۴۰۳ تیر ۳, یکشنبه

کوردستان لە گەوهەرەوە(substance) بەرەو هەستێەکی(Existence) کوردانە






شاهۆ حوسێنی

ڕەنگە زێدەڕۆیی نەبێت ئەگەر بگوترێ کە هایدگێر لە سەدەی بیستەم‌دا جیهانێکی فەلسەفی‌تری بنیاد ناوە، ئەو بەسەر سەدان ساڵ فەلسەفەدا بازی‌دا و گەڕاوە بۆ جیهانی فەلسەفی بەر لە سوقڕاتی، ئەو لەسەر ئەو باوەڕە بوو کە فەلسەفە لەپاش ئاوا بوونی خۆری ئانتۆلۆژی بەلاڕێ‌دا چوو. ئەگەرچی هەستی هایدگێریش باس لە هەستی دەکات، بەڵام جیاوازی بنەڕەتی و گەوهەری ئەو لەگەڵ ئانتۆلۆژیستەکانی بەر لە ئەفلاتوون و ئەڕەستوو لەوەدا بوو، کە ئەگەر ئانتۆلۆژیستەکانی کۆن باس لە تووخمەکانی پێکهاتن و بەرهەم‌هێنی هەستی دەکەن، بۆ وینە یەکێک تووخمی سەرەکی هەستی ئاو پێناسە دەکات، یەکیکی‌تر خۆڵ، یەکێکی ئاگر و یەکێکی‌تر هەوا، ئەوا پرسیاری سەرەکی و بنەمای فەلسەفەی هایدیگێر پرسیار لە چی بوون و چیەتی هەستیە، واتە هەستی چیە؟ هایدگێر بۆ گەیشتن بە مەبەست و دەرخستنی کاکڵی ئەندێشەکەی کەڵک لە دوو چەمک وەردەگرێت. یەکیان گەوهەر(substance) و ئەوی‌تر هەستی(Existence)، لە ئەندێشەی هادیگێردا گەوهەر دیاردەیەکی ئۆبژێکتیڤە، واتە نموودی بۆ هەموو مرۆڤێک وەک‌یەکە، بۆ وێنە شمشێر وەک فۆڕم و گەوهەر(substance ) لە دیدی هەر بینەرێک‌دا شمشێرە، بەڵام هەر ئەم شمشێرە وەک هەستی(Existence) بوونێکی سوبژێکتیڤە و لە ڕوانگە هەر بینەرێک‌دا دەتوانێ هەستێکی جیاوازی هەبێت. بۆ سەربازێک شمشێر کەرەسەیەکی شەڕ و بەربەرەکانیە، بۆ چەتە یان ڕێ‌گرێک کەرەسەیەکی چەتیی و ڕێگریە، بۆ وەرزشوانێک کەرەسەیەکی وەرزشی و ......هتدە.

کوردستان وەک گەوهەر(substance ) و هەستی(Existence)

کوردستان وەک گەوهەر ئاماژە بە ژێئۆپۆلەتیک، چوغرافیا، شوێن و ژینگەیەکی سرووشتیە کە لەخۆگری شاخ، چۆم، زەریا و زەوی و باغ و....هتدە. چ بۆ کورد، چ بۆ ئەوی‌تری فارس،تورک و عەڕەب کوردستان وەک گەوهەر یەک دیاردەیە و هەموو وەک دیاردەیەکی ئۆبژێکتیڤ بەیەک فۆڕمی ڕواڵەتی دەیبینن، بەڵام کوردستان وەک هەستی(Existence) ئیتر بۆ کورد، فارس، عەڕەب و تورک دیاردەیەکی هاوشێوە و فۆڕمێکی هاوشێوە نیە، کوردستان بۆ کورد نیشتمان، خاک، جیهان و ژینگەیەکی بۆ دەرکەوتنی کورد وەک سوبژە و نەتەوەی کورد وەک مێتا سوبژە.

کوردستان بەڵام لەتەنیشت بوونێکی گەوهەری(substance)، بۆ فارسەکان، توورکەکان و عەڕەبەکان خاوەن هەستیەکە، ئەوان کوردستان بە بەشێک لە جیهانی دانەبڕاوی دەسەڵات، هێژمۆنی‌، شووناس‌و بەرژەوەندی خۆیانی ئەژمار دەکەن، ئەوان هەستیەک بە کوردستان دەبەخشن کە ئەم هەستیە داڕێژڕاو و داهێنراوی خۆیانە لە دەرەوەی ئیرادە و خواستی کورد وەک سەرچاوە و بەرهەم‌هێنی ئەم گەوهەرەیە و لەخزمەت سەروەری و باڵادەستی خۆیان دایە. لەڕاستی‌دا کوردستان وەک هەستیەک بۆ فارس، تورک و عەڕەب لەپێوەندی لەگەڵ جیهانی زەینی، شووناس و عەقڵییەتی وان بوون و مانا پەیدا دەکات. فارس کوردستان وەک هەستیەک لە درێژەی جیهانی ئێرانیستی و هێژمۆنی عەقڵی پان ئێرانی خۆی‌دا مانا دەکاتەوە، توورکێک کوردستان لە درێژەی جیهانی تورکی جۆی‌دا و وەک بەشێک لە عەقڵی پان‌تورکی خۆی‌دا مانا دەکاتەوە، بۆ عەڕەبێک کوردستان درێژی بوونی عەرەبی و جیهانی پان‌عەڕەبیە.

هەستی کوردستان و کورد بۆ ئەوی‌تری کورد لەڕاستی‌دا لە دەلاقەی هەستی فارس، تورک و عەڕب‌را پێناسە دەکرێت، بۆیەش بەهیچ شیوەیەک قائیل بە هەستیەکی جیاواز لە خودی فارسی، تورکی یان عەڕەبی نین و لەهەر شوێن و کاتێکیش‌دا کە هەستی کوردستان و کورد شیمانە ئەوی لێ‌دەکرێت کە دابەڕاو و جیاواز لە خودی فارسی، تورکی و عەڕەبی بێت، بەهەموو شێوەیەک حەولی لەناو بردن، پاکتاوکردن و سڕینەوەی ئەم هەستیە دەدەن. بە کورتی دەشێ بگوترێ کە کێشەی کورد لەگەڵ ئەوی‌تری فارس، تورک و عەڕەب کێشەی هەستیە، کورد لە پێوەندی لەگەڵ ژینگەی سرووشتی کوردستان پێناسە، شووناس و فۆڕمێکی مانایی و زەینی لەخۆی دەردەخات لە دەرەوەی ژینگەی سرووشتی ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا وەک گەوهەریفارس، تورک و عەڕەب کە فۆڕمێک پێناسە، شووناس، مانا و مێنتالیتە لەخۆدەگرێ لەدەرەوەی ئیرادە و ئەکتی کورد. هەستی کوردستان بەرهەمی پێوەندی کوردە لە گەڵ کوردستان وەک گەوهەر کە تەواو جیاوازە لەگەڵ هەستی کوردستان وەک بەشێک لە گەهوەری ئێران، تورکیا، عێڕاق یان سووریا، جیاوازێکەش لەمە دایە کە هەستی کوردستان بەرهەم و ڕەنگدانەوەی هەستی کوردە کە بەرهەمی ئاگایی و تێگەیشتووی تاکی کوردە، واتە تاکی کورد لەڕێی ئاگایی و وشیاری هەستیەک لە کورد و خود وەک کورد دەردەخات و لەدرێژەش‌دا هەستیەک لە کوردستان دەخاتە ڕوو، بەڵام تاکی فارس، تاکی تورک و تاکی عەڕەب وەک ناکورد، هەستیەک لەخۆیان دەردەخەن و لەسەر ئەساسی ئەم هەستیە فارسیە، تورکیە و عەڕەبە هەستیەک لە کوردستان دەردەخەن و ئەم هەستیە لە کوردستان بەهیچ شێوازێک ناتوانێ هەستیەکی ڕەسەن بێت، بەڵکە هەستیەکی جەعلی و چەواشەیە، بۆ هۆی ئەوەکە تاکی فارس، تورک و عەڕەب وەک گەوهەر هیچ پێوەندێکی ڕووحیان لەگەڵ کوردستان وەک گەوهەر نیە، یانی هیچ پێوەندێکی گەەوهەریان بەیەکەوە نیە، بۆیەش دەرکەوتی زەینی وان لە کوردستان وەک هەستی چەواشە و جەعلیە، بەڵام تاکی کورد وەک گەوهەر لە پێوەندی ڕووحی و گەهوەری لەگەڵ کوردستان وەک گەوهەردایە، بۆیەش دەرکەوتی زەینی تاکی کورد لە کوردستان وەک هەستی دەتوانێ ڕەسەن و ئەسیل بێت.

۱۴۰۳ خرداد ۲۰, یکشنبه

افول‌دیکتاتوری جمهوری‌اسلامی

 









شاهو حسینی

شاید هیچ‌گاه تا برآمدن مدرنیته اهمیت فلسفه سیاسی ارسطو که مبتنی بر فرد بافضیلت و طبقه متوسط بود، به‌طور جدی درک نشد، در واقع نمود فرد یا شهروند با فضیلت بعدها در اندیشه دکارت به سوبژه تبدیل شد و با برآمدن جامعه‌مدنی و از دل آن دولت‌مدرن ‌دمکراتیک اهمیت طبقه متوسط بهتر درک شد. در اندیشه ارسطو اهمیت طبقه متوسط تا آنجا بود که زیربنا و اساس ظهور فرد بافضیلت فرض می‌شد. بدون تردید با ظهور مدرنیته اهمیت سوژه(فرد بافضیلت و کمال‌یافته عقلی) به مثابه زیربنای جامعه مدنی و طبقه متوسط به مثابه زیربنای دولت مدرن دمکراتیک بیشتر از هر زمانی آشکار شد. از نڤر ارسطو تا زمانی که طبقه متوسط با اقتدار حزوور داشته باشد و به تبع آن نیز فرد بافضلیت اداره امور سیاسی جامعه را در دست داشته باشد، جامعه رو به کمال و پیشرفت است، اما زمانی که این چرخه متوقف گردد، اضمحلال و فروپاشی جامعه کلیدخورده و اجتناب‌ناپذیر می‌گردد. در اندیشه ارسطو اگر نزاع درنتیجه شکاف میان حکمرانان و فقرا در جامعه به دلیل گسترش شرارت و فساد حکمرانان در جامعه اجتناب‌ناپذیر شود، منجر به فروپاشی میگردد..

 

 دیکتاتوری بەجای دمکراسی

 تنازع میان جامعە و حکومت پهلوی اگرچە بر روی گسل تمامیت‌خواهی حکومت پهلوی که منجر به شکل‌گیری شکاف میان حکومت و دگراندیشان شد، شکل‌گرتفه بود، اما نگاه ابزاری و ابژکتیڤ به دمکراسی و استفادە ابزاری از دمکراسی نەتنها منجر به دمکراتیزاسیون در ایران نگردید که یک دیکتاتوری ایدئولوژیک فوندامینتال از دل‌آن انقلاب بیرون آمد، البته اگر هم بنیادگرایان مذهبی حکومت را قبضە نمی‌کردند، چندان فرقی نمی‌کرد که چپهای رادیکال به قدرت برسند یا مجاهدین خلق، در هر حال یک دیکتاتوری بنیادگرا در جامعە شکل‌می‌گرفت. ایراد هر سه ایدئولوژی این بود، که نگاهشان به غرب و مدرنیته نگاهی به شدت تخاضمی و تنازع‌آمیز بود، اساسا هر سه ایدئولوژی در یک بزنگاه ایدئولوژیک در رابطه با غرب و مدرنیته به هم می‌رسیدند و نگاهی مشترک با مشخصه تخاصم و تنازع این بزنگاه ایدئولوژیک بود. در واقع غیاب عقل‌گرایی‌و نگاەگفتمانی یا بەعبارتی بهتر غیاب نگاهی سوبژکتیڤ به دمکراسی منجر به بازتولید دیکتاتوری گردید.

 

افول دیکتاتوری

دیکتاتوری جمهوری اسلامی با پوپولیسم و ترویج عصبیت دینی در جامعه تثبیت و هژمون شد، اما در ادامه با قوام گرفتن و تجربه انقلابیون رادیکال در هرم قدرت روند تصفیه دیگران از قدرت گسترش یافت، در واقع بخشی از بنیادگرایان مذهبی برای تثبیت موقعیت و اقتدار خود، همزمان هم نخبگان انقلابی بنیادگرای درون الیتی را تصفیەکردند و هم دگراندیشان و سیاسیون دگراندیش بیرون از الیت حکومت نظیر کردها، چپها، ملی-مذهبیها و.... را تصفیەکردند. بنابراین با پایان جنگ نوعی از الیگارشی بنیادگرایانه شروع شد، اما امکانات سیاسی و اقتصادی قدرت جنگ را به درون الیگارشی حاکم نیز کشاند و در نتیجه نخبگان درون الیگارشی نیز بەتدریج حذف و کنارگذاشتە شدند از هاشمی رفسنجانی تا خاتمی، احمدی‌نژاد، روحانی، لاریجانی و....



اکنون تنها بخشی محدود و منحصر از کوتولەهای بسیار کوتولەی سیاسی درون الیگارشی حاکم باقی ماندە، کە بدون تردید فاقد هرگونە تفکر و اندیشەای برای برون‌رفت از بحرانهای عمیق و گستردە درون جامعە و دامنگیر حکومت به نظر می‌رسند. عدم تعادل حکومت در برون رفت از بحرانهای برآمده از روند روبەرشد اعتراضات اجتماعی و سیاسی جامعه، واکنشهای عصبی و خشم‌آلود به بحرانها، قدرت‌طلبی و فساد گسترده سیستماتیک در حکومت و ادر الیگارشی حاکم پس از مرگ یا ترور رئیسی به عریان‌ترین وجه خود را نشان دادە و جنگ در آوردگاه اصولگرایان و رو کردن فساد یکدیگر آنقدر شور شدە، کە هیچ ابزاری حتی خشونت و زور حکومتی هم نمی‌تواند مردم را بە پای نمایش مبتذل و مضحک انتخابات چهاردهم بکشاند. تنها هدف حکومت در این برهه بەانجام رساندن این شوی مبتذل است تا شاید بتواند از فرسایش و گسست بیشتر الیگارشی حاکم جلوگیری کند، اما افول دیکتاتوری جمهوری اسلامی امروز بیشتر از هر زمان عیان‌تر، و آسکارتر شدە است.

 


۱۴۰۳ خرداد ۱۳, یکشنبه

تبارشناسی‌دیکتاتوری‌جمهوری‌اسلامی

 













(گذار از دیکتاتوری پوپولیستی به دیکتاتوری پادگانی)

شاهو حوسینی

 

 دیکتاتوری به مثابه فرمی از حکومت که انحصار کامل قدرت، اقتصاد و روندهای فرهنگی در جامعه‌را در اختیار دارد در نقطه‌مقابل دمکراسی به مثابه فرمی از حکومت که قدرت در حال گردش، اقتصاد غیرانحصاری و آزاد و روندهای فرهنگی سیال هستند، قرار می‌گیرد. در واقع اگر به طور جوهری به تمایز میان دیکتاتوری و دمکراسی پرداخته شود، می‌توان گفت تفاوت جوهری این دو فرم در خصلت ابژکتیو دیکتاتوری و سوبژکتیو دمکراسی خلاصه می‌شود، به طوریکه در دیکتاتوری این حکومت است که فرد را ساخته و پرداخته می‌کند، اما در دمکراسی این فرد است که حکومت را ساخته و پرداخته می‌کند. اگرچه در گذشته دیکتاتوریها را بەطورکلی در یک طیف حکومت ناکارآمد، فاسد و تمامیت‌خواه جای می‌دادند، اما در سالهای گذشته با توجه به تحولات رو به تغییر دیکتاتوریها و حکومت‌های غیردمکراتیک نوعی تفاوت و تمایز میان آنها خاطرنشان شده است. البته در اینکه همه انوا‌ع حکومتهای دیکتاتوری تمایت‌خواه و اقتدارگرا هستند شکی نیست و همه در این خصوخصیت مسترک هستند، اما لزوما همه ناکارآمد و فاسد نیستند.

 

تبارشناسی حکومتهای دیکتاتوری

اگر قدرت به مثابه مبنای تفکیک حکومتها مورد تاکید قرار بگیرد بدون شک تمام حکومتهایی که در آنها گردش آزاد قدرت نیست، اقتدارگرا و تمامیت‌خواه به‌حساب می‌آیند، اما در این میان گزینه‌های دیگری نیز در میان حکومتهای دیکتاتوری و تمایت‌خواه می‌تواند مبانی تفکیک تبار قرار بگیرد، از جمله میزان حضور نخبگان فکری، تکنولوژیکی، صنعتی در قدرت سیاسی و در لایه‌های تصمیم‌گیری، میزان پذیرش نخبگاه در سطوح مختلف فراتر از ایدئولوژی حکومتی در جهت توسعه‌یافتگی اقتصادی، میزان بهره‌مندی جامعه از رفاه، آموزش و امکانات مادی، میزان تبعیض‌زدایی و پیشگیری از رانت‌خواری به صرف نزدیکی ایدئولوژیکی به هرم قدرت، فساد‌زدایی و تقسیم عادلانه امکانات فراتر از نزدیکی یا دوری به حاکمیت و ........

بە این ترتیب و با لحاظ کردن این ویژگیها می‌توان از لحاظ تبارشناسی میان حکومتهای دیکتاتوری تفاوت قائل شد، حکومتی مثل جمهوری خلق چین اگرچه به شدت ضد دمکراسی، آزادی سیاسی و بیان است، اما حکومتی به غایت نخبه‌سالار است و امکان رشد و پرورش نخبه‌ها فارغ ازجدوری یا نزدیکی به قدرت سیاسی برایشان فراهم است، یا حکومتهای اقتدارگرایی نظیر امیرنشینهای خاورمیانه که جامعه‌ای به غایت مرفه دارند و نخبگان امکان رشد و پرورش دارند، در کنار آنها حکومت جمهوری اسلامی نیز که حکومتی دیکتاتوری است وجود دارد که حکومتی به شدت سرکوبگر، نخبه‌ستیز، فاسد، ناکارآمد، با اقتصادی به شدت متزلزل، جامعه‌ای که در آن فقر و فلاکت به سرعت و شدت در حال گسترش است. بدون شک تبار همه این حکومتهای دیکتاتور و اقتدارگرا یکی نیست.

 

تبار دیکتاتوری جمهوری اسلامی

جمهوری اسلامی در ابتدای قبضه قدرت انقلاب آزادیخواهانه مردم با توسل به اهمیت و نفوذ پوپولیسم تلاش کرد از طریق تهیج پوپولیسم و بسیج پوپولیستی مردم ناآگاه، کم‌سواد و به شدت مذهبی و سنتی جامعه تمام نیروهای دیگر رو از جامعه حذف نماید و به این ترتبی تا اواخر دههه شصت ابتدا از طریق تداوم جنگ با عراق و درگیر کردن ذهن به شدت پوپولیزه شده جامعه با این جنگ در داخل به شدت و بی‌رحمانه شروع به حذف رقبا دیگران برون حکومتی همچون دمکراسی‌خواهان کرد، چپها، مجاهدین، ملی‌گرایان، و درون حکومتیهایی همچون ملی_مذهبیها و مذهبیهایی نظیر طالقانی، مطهری، بهشتی و منتظری از طریق اعدام و ترور کرد، به طوری که تا اواخر دهه شصت یک حکومت کاملا یکدست پوپولیستی را تا حدودی تثبیت کردند. گسترش جنگ قدرت و عمیق‌تر شدن شکاف در میان الیت حاکم جمهوری اسلامی اندکی قبل از مرگ خمینی، با روی کارآمدن خامنه‌ای به عنوان رهبر بعدها جمهوری اسلامی را از یک حکومت دیکتاتوری پوپولیستی به سمت دیگری کشاند. جنگ قدرت میان رفسنجانی و خامنه‌ای منجر به قدرت گرفتن نیروهای شبه اصلاح‌طلب شد که تلاش می‌کردند از طریق گسترش آگاهی، تقویت طبقه متوسط و جان‌بخشی به جامعه‌مدنی در حال احتضار به تقابل با پوپولیسم انقلابی به رهبری خامنه‌ای رهبر بروند، اما هژمونی میلیتاریسم و پوپولیسم خیلی عمیق‌تر و قدرت‌مدن‌تر از آن بود که بتواند به رقابت با آن برخیزد و به همین دلیل رهبری با کودتاهای پی‌در پی در سالهای ٨٤ و ٨٨ احمدی‌نژاد را به قدرت رساند، اما زاویه گرفتن احمدی‌نژاد در دور دوم ریاست جمهوری با رهبر و فشارهای سنگین افکار عمومی به دلیل تحریمهای گسترده ناشی از گسترش برنامه‌اتمی و تهدید رفتن پرونده ایران به شورای امنیت منجر به ظهور حسن روحانی گردید، اما جریان منسوب به رهبری در خفا در صدد گذار از پوپولیسم و به حکومت پادگانی بودند، آنها از طریق بی‌خاصیت‌تر کردن انتخاباتها از طریق شورای نگهبان و تلاش برای عدم مشارکت مردم و در نتیجه رسیدن حدنصاب مشارکت در آخرین انتخابات مجلس به زیر ده درصد از یک طرف و از طرف دیگر سرکوب خشونت‌بار هرگونه اعتراض و گسترش حضور نظامیها و شبه نظامیها در تمام ارکان اداری جامعه رسما به سمت دیکتاتوری پادگانی خیز برداشته‌اند. نمونه بارز بی ارزش کردن و عدم تلاش برای گسترش مشارکت در پدیده تازه انتخابات برای جانشینی ابرایم رئیسی کاملا مشهود است، کوتوله‌های سیاسی که در رقابت برای نشان دادن وابستگی و سرسپردگی هرچه بیشتر به خامنەای از هیچ حقارتی نمی‌گذرند. در واقع حکومت جمهوری اسلامی دیگر هیچ تلاشی حتی برای گول زدن و فریب دادن مردم هم نمی‌کند، زیرا اکثریت قاطع جامعه به آن میزان از فهم و شعور رسیده، که جمهوری اسلامی حکومت مطلوب آنها نیست و باید از میان برود، و البته جمهوری اسلامی این را می‌داند، به همین دلیل تلاش می‌کند از طریق گسترش میلیتاریسم، جامعه‌ای پادگانی ایجاد کرده و هر صدایی را در گلو خفه نماید.

 


۱۴۰۳ اردیبهشت ۱۵, شنبه

مۆدێڕنیزاسیون، سێکۆلاریزاسیون، سەربەخۆیی

 












شاهۆ حوسێنی

دەرکەوتنی دەسەڵاتە نەتەوەییەکان لەپاش کۆتایی شەڕێ یەکەمی جیهانی لە رۆژهەڵاتی ناوین و پشتگوێ خستنی مافی کورد وەک نەتەوەیەک لەگوێن هەموو نەتەوەکانی‌تری ڕۆژهەڵاتی ناوین لەلایەک و لەلایەکی‌تر حەولی دەسەڵاتە پاوانخواز و ڕەزگەزخوازەکان بۆ ئاسمیلەکردنی کورد و تواندنەوەی، بەستێنەکانی پەرەی هەستی نەتەوەیی و نەتەوەخوازی لە کوردستان بوو، لەڕاستی‌دا ئەگەر نەتەوەخوازی لە ڕۆژئاوا بەرهەمی خۆناسی، خۆبنیادی و خۆشوناس بەخشی تاکی ڕەخسیو لە شووناسی ئایینی بوو، ئەوا لە کوردستان دژکردەوەیەک بوو بەدژ داگیرکاری ئەوی‌تری دژەکورد و غەیرە کورد، واتە نەتەوەخوازی کوردی  وڵامێک بوو بۆ پرسیاری "ئەمن کێ نیم"، بەڵام هیچ وڵامێکی بۆ پرسیاری "ئەمن کێم" هەتا ئێستاش پێ نیە. ئەوە لەکاتێك‌دایە کە نەتەوەخوازی لە رۆژئەوا سەرەتا بە شک لە شووناس و وجود ئایینی دەست پێ‌دەکات و مرۆڤ دەگاتە بەردەم ئەو پرسیارە کە "ئەمن کێ نیم"، بەڵام لە درێژەدا لەڕێی بیرکردنەوەی دەگاتە وڵامی پرسیار لە "ئەمن کێم"، دێکارت لەڕیی بیرکردنەوە بوونی خۆی دەسەلمێنێت. لەڕاستی‌دا دوو بنەمای سەرەکی نەتەوەخوازی ڕۆژئاوایی بریتین لە دوو ریسا و ئوسولی فەلسەفەی دێکارت، سەرەتا "من شک دەکەم کەوابێ هەم" و دووهەم "من بیردەکەمەوە کەوابێ هەم". مرۆڤی مۆدێرن و کۆمەڵگای مۆدێرن سەرەتا بە شک لەو شووناسەی بەسەری دا سەپاوە دەیسەلمێنێت کە کێ نیە و دوایی بە کەڵک وەرگرتن لە عەقڵ و ئاوز و بیرکردنەوە لە "خۆ" چوارچێوەیەکی زەینی دادەڕێژێت لە خۆی و دەیسەلمێنێت کە کێیە. ڕێک ئا لێڕەش‌دایە کە ڕووحێکی نەتەوەیی بە مانای زەینێک و چوارچێوەیەکی مەعریفی لەمەر نەتەوە بەرهەم دێت و دبێتە جیهان و ژینگەی ژیان، مسۆگەر بوون و پەرەی ڕووحی نەتەوەیی و تاک وەک ڕایەڵێکی نەپساوە لێک‌گرێ دەداتەوە.

 

مۆدێڕنیزاسیون

لەکۆمەڵناسی‌دا مەبەست لە مۆدێڕنیزاسیون ئاڵوگۆڕی‌گەلێکی کۆمەڵایەتی بەمانای تێپەڕین لە کۆمەڵگا و کلتووری نەریتی بەرەو شێوازەکانی مۆدێڕنی وەک: پەرەی تاکێتی، جیاوازی کۆمەڵایەتی، پیشەیی‌بوون، دێمۆکراتیزاسیون و برۆکراتیزە بوونە.

کۆنت بۆ پێناسەی مۆدێڕنیزاسیون یاسایەکی سێ‌قۆناغی داڕشتوە کە پێێ ئەو یاسایە، زەینی مرۆڤ لە قۆناغی تێئۆلۆژی بەرەو قۆناغی مێتافیزیکی و لەوێش‌ڕا بەرەو قۆناغی زانستی هەنگاو دەنێت.

فێردیناند تونیس تایبەت‌مەندێکانی سەردەمی نوێ بەمانای تێپەڕێن لە قۆناغی کۆمەڵگایی بەرەو قۆناغی جڤاکیە، واتە تێپەڕین لە پێوەندی‌‌کۆمەڵایەتی نەریتی و ئۆرگانیکی، واتە فۆڕمی پێوەندی خوێنی ئەم جۆرەی لەبنەماڵە، تایفە و عەشیرەدا حاکمە، بەرەو قۆناغی جڤاکی، واتە فۆڕمێک پێوەندی لەدەرەوەی پێوەندی خوێنی و ئۆرگانیکی، پێوەندی لەناو بازنەی بەرژەوەندی هاوبەش، ئەندێشە و ڕوانگەی هاوتەریب و لەناو پێکهاتەگەلێک کە بەشێوەی دڵخواز و ئیرادی مرۆڤ تیان‌دا بەشداری دەکات و ئەندامەتی لەوان‌دا ئیجبار و داسەپاو نیە.

بەڵام ماکس وێبێر مۆدێرنیزاسیون ئەساسەن بە ڕەوتێکی بەعەقڵانی‌بوون دەزانێت، واتە عەقڵ و هزری مرۆیی بەشێوەیەکی بەربڵاو دەبێتە جێگرەوەی نەریت، ئوستوورە و جادوو، ئەساسەن بەباوەڕی وێبێر مەعرفەت پەیدا کردن، ناسین و پێناسەکردن لەڕێی عەقڵ و بەکەڵک وەرگرتن لە عەقڵ دەبێتە جگرەوەی هەرفۆرمێک لە مەعریفە، ناسین و پێناسەکردنێکی کە لەدەرەوەی حەولی مرۆڤ بەسەر مرۆڤ‌دا سەپاوە.

بەگشتی مۆدێڕنیزاسیون ڕەوتێکە کە لەودا مرۆڤ دبێتە تەوەرەی سەرەکی جیهان و ژیان، لەڕێی عەقڵی و بەشێوەیەکی سەربەخۆیانە مرۆڤ بەشێوەیەکی سەربەخۆ فۆڕمێک لەشووناسی جیاواز لەخۆی دەردەخات.

 

سێکۆلاریزاسیون

لەقۆناغی بەر لە دەرکەوتنی مۆدێڕنیتە وەک هزر و ئەندێشيیەکی فەلسەفی و مۆدێزنیزاسیون وەک ڕەوتێکی مۆدێڕن و نوێ بۆ داڕشتنەوەی سەرلەنوێی ژیانی کۆمەڵایەتی، کلتووری، سیاسی و ئابووری مرۆڤەکان، ئەوا کلیسا لەڕیی ریسا و حوکم‌گەلی ئایینی فۆرماسیونی ژیانی کۆمەڵایەتی، کلتووری، ئابووری و سیاسی دیاری دەکرد، لەڕاستی‌دا فۆڕمێک ژیان لەلایەن کلیساوە بەسەر مرۆڤ‌دا داسەپابوو. سێکۆلاریزاسیون بێ‌گومان تێکەڵاوی ڕەوشەنگەریە. لەچوراچێوەی ڕەوشەنگەری‌دا دابەڕانێک لە وەهم و شووناسێکی هزری داسەپاوی بان زەوینی بەرهەم دێت، ڕەوشەنگەری یەکێک لە کۆڵەکەکانی هزری سێکۆلاریزاسیون پێناسە دەکرێت کە شەرعییەت دەبەخشێت بە عەقڵ و توانایی مرۆڤەکان بۆ تێ‌گەیشتن، فام و مەعریفەت پەیداکردن لەدەرەوەی ئایین. کۆڵەکەیەکی‌تری سێکۆلاریزاسیون بێ‌گومان ئۆمانیسمە، واتە گەڕانەوەی مرۆڤ وەک تەوەرە بۆ هەناوی جیهان، ژیان و ژینگە.

لەئاستی سیاسی‌دا لێ‌کەوتەی گرینگی سێکۆلاریزاسیون دەرکەوتنی دەوڵەت نەتەوەکان بوو، سەربەخۆیی نەتەوەکانی‌کە بەهۆی هێژمۆنی دەسەڵاتی هزری کلیسا بەشەرعییەتی شەرعی پیرۆزی کلیسا تاڵان دەکران، دەکووژران، لەناو دەبران، هەروەها دەرکەوتنی دەوڵەتی مۆدێڕنی دێمۆکراتیک بوو. لێ‌کەوتەی گرینگی کۆمەڵایەتی سێکۆلاریزاسیون پەرەی کۆمەڵگای مەدەنی، دەرکەوتنی چین‌وتوێژە جیاوازەکان، پەرەی ئابووری و شۆڕشی پیشەیی بوو، ڕەخسانی مەجالی حەول و تێکۆشان بەڕادەی هۆش، توانایی زەینی و عەقڵی مرۆڤەکان و بەم شێوەیە پەرەی بەختەوەرەی مرۆڤ و پێشکەوتی ژیانی مرۆڤەکان. لێ‌کەوتەی گرینگی کلتووری سێکۆلاریزاسیون پیرۆزی سڕینەوە لەدیاردەکان، پلۆرالیزمی ئەندێشە و ڕوانگەکان و مەجالی پشکووتنی مرۆڤەکان و جیاوازێکان لەناو کۆمەڵگا‌دا بوو.

بەکورتی دەشێ بگوترێ کە سێکۆلاریزاسیون بەمانای دژایەتی ئایین و ئایین سڕینەوەی لە کۆمەڵگادا نیە، بەڵکە بەشیک لەڕەوتی مۆدێرنیزاسیونە کە شووناسی هزری، ڕواڵەتی، سیاسی، کلتووری و کۆمەڵایەتی داسەپاو بەسەر مرۆڤ و کۆمەڵگادا وەک پیرۆزیەکی نەگۆڕ و مسۆگەر لادەدات و بەستێن و مەجاڵ بۆ دەرکەوتنی ئەندێشەی مرۆڤانە بەدەر لەهەر دەسەڵات و پیرۆزێکی خۆسەپێنەر دەڕەخسێنێت.

 

سەربەخۆیی

سەربەخۆیی بەمانای ڕزگاری‌مرۆڤ لە، بە مۆدێڕنیزاسیون دەس‌پێ‌دەکات و بە سیکۆلاریزاسیون دەگاتە لووتکە. سەربەخۆیی سەرەتا بە ڕزگاری مرۆڤ لە شووناسی داسەپاو، هزری داسەپاو، فام و تێ‌گەیستنی داسەپاو دەس‌پێ‌دەکات، ئەم سەربەخۆییە لە کۆمەڵگادا دەگاتە کۆمەڵگای مەدەنی بە مانای سەربەخۆیی چین‌وتوێژە کۆمەڵایەتی، پیشەیی و ئابوورێکان و لە ئاستی‌ سیاسی‌دا دەگاتە سەربەخۆیی سیاسی و دێمۆکراسی لەناو کۆمەڵگادا. سەربەخۆیی لەڕاستی‌دا سەرەتا لە تاک‌دا دەپشکوێت، تاکێکی کە ئازادانە و سەربەخۆیانە خۆی داڕشتوە و لەگەڵ تاکەکانی‌تر دەگاتە لێک‌تێ‌گەیشتن و بنیادی کۆمەڵگایەکی مەدەنی دادەڕێژن لە دەرەوەی هەرجۆرە جەبرێک و هێزێکی سەپێنەر و پاوانخواز. سەربەخۆیی وەک مێنتالیتە و خواست بەرهەمی مۆدێڕنیتەیە. یەکەم هەنگاو بەرەو سەربەخۆ سڕینەوەی ئەو شووناس و فۆڕمە داسەپاوە لەڕێی شک و دوایی داڕشتنی شووناس و فۆڕمێکە لەڕیی تێ‌گەیشتن و بیرکردنەوەی سەربەخۆیانە. لەهەنگاوی دووهەم‌دا مرۆڤ لەئاستێکی بان‌تر بنیادنەری سووژەیەکی بەربڵاوترە بەناوی کۆمەڵگای مەدەنی و لەویش بانتر لەڕێی عەقڵ و ئاوز بنیادنەری فۆڕمێکی بەربڵاوتری کۆمەڵایەتیە لەژێر ناوی نەتەوە و بەم شێوەیە سەربەخۆیی وەک ڕەوتێک سەیروورەت پەیدا دەکات.

ئەگەر کوردایەتی بەمانای "ئەمن کێ نیم" بۆتە ئایدۆلۆژێکی سیاسی بۆ بەگژ دەسەڵاتی ناوەندی‌دا چوون و مسۆگەرکردنی دەسەڵات لەبەرامبەردا مەجالی دەرکەوتنی نەتەوەخوازی کوردی بەمانای "ئەمن کێم" نەدراوە و لەژێر گوشاری پاوانخوازێتی کوردایەتی‌دا مەجالی دەرکەوتنی پێ‌نەدراوە. نەتەوەخوازی کوردی لەغیابی پەرەی پێ‌گەیشتووی و تێ‌گەیشتوویی بیرمەندانەی تاک و کۆمەڵگای مەدەنی نەیتوانیوە بەرهەم هێنی ڕووحێکی نەتەوەیی وەک ڕایەڵی لێک‌گرێ دەرەوەی هەموو ئەندێشە و ئایدە جیاوازەکان لەناو کوردستان دابێت.